Του Αντιναυάρχου ε.α. Βασιλείου Μαρτζούκου Π.Ν. - Επιτίμου Διοικητού
Σ.Ν.Δ. - Προέδρου Δ.Σ./ ΕΛ.Ι.Σ.ΜΕ.
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Τα
γεωστρατηγικά συμφέροντα των Η.Π.Α. και του Ιράν στην περιοχή της Μ. Ανατολής
δεν είναι εύκολο να συγκριθούν. Οι Η.Π.Α. είναι υπερδύναμη και η μακρόχρονη
προσπάθειά τους να διαμορφώσουν κατάλληλο τοπικό περιβάλλον ασφάλειας,
εμπορίου, οικονομίας και πολιτικών εξελίξεων, αποτελεί μέρος των παγκοσμίου
εμβελείας αντικειμενικών σκοπών της. Η εμπλοκή του Ιράν αντιθέτως και οι
αντίστοιχοι αντικειμενικοί του σκοποί περιορίζονται στην περιοχή αυτή.
Τα
αμερικανικά συμφέροντα στην Μ. Ανατολή συμπεριλαμβάνουν την ενεργειακή
ασφάλεια, την διατήρηση στρατηγικών συμμαχιών με τοπικά κράτη και την
σταθερότητα με ευνοϊκούς γι’ αυτές όρους. Πυρήνα του ενδιαφέροντος των Η.Π.Α.
στην περιοχή αποτελούν η αυξανομένη ιρανική επιρροή, η αραβοϊσραϊλινή
ειρηνευτική διαδικασία, το πέρας της οποίας αναμένεται ότι θα αναστρέψει την
αραβική καχυποψία έναντι των Η.Π.Α., και οι παρακρατικές ισλαμικές στρατιωτικές
οργανώσεις.
Το
γεγονός ότι το Ισραήλ είναι ο σημαντικότερος σύμμαχος των Η.Π.Α. στην περιοχή,
αποτελεί ένα από τα κυριότερα σημεία του αμερικανοϊρανικού ανταγωνισμού. Η
τοπική κούρσα εξοπλισμών και η διαρκής αμερικανική βοήθεια αποσκοπεί στην
διατήρηση της βιωσιμότητος του Ισραήλ έναντι των τοπικών αντιπάλων του, ενώ
απαραίτητος όρος τυχόν επιλύσεως του παλαιστινιακού προβλήματος, είναι η
αναγνώριση και η ασφάλεια του Ισραήλ.
ΙΣΤΟΡΙΚΗ
ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΤΟΥ ΙΡΑΝ ΑΠΟ ΤΟΝ Β’Π.Π. ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ
Το
Ιράν υπήρξε η μοναδική χώρα η οποία αντιστάθηκε επιτυχώς στην αποικιοκρατική
επέκταση στην περιοχή, των αυτοκρατορικών δυνάμεων της Μ. Βρετανίας και Ρωσίας.
Κατά τον Β’Π.Π. και εν όψει επικειμένου φιλοναζιστικού πραξικοπήματος, η
Ε.Σ.Σ.Δ. και η Μ. Βρετανία αφού εισέβαλαν στο Ιράν, διασφάλισαν τις πετρελαϊκές
υποδομές, ανάγκασαν τον Σάχη να παραδώσει τον θρόνο στον υιό του και διοχέτευαν
δυτικό εξοπλισμό προς τους Σοβιετικούς μέσω του ιρανικού εδάφους.
Το
1951, εξελέγη δημοκρατικά, ως πρώτος Πρωθυπουργός, ο εθνικιστής Dr. Mohammed Mossadegh, ο οποίος το 1953
εθνικοποίησε την Αγγλοϊρανική Εταιρεία Πετρελαίου (γνωστή αργότερα ως BP).
Η Αγγλία αντέδρασε με εμπάργκο οι συνέπειες του οποίου επέδρασαν δυσμενώς στην
οικονομία, με αποτέλεσμα την κριτική κατά του Πρωθυπουργού στο εσωτερικό. Τέλος
αφού η Αγγλία έπεισε τις Η.Π.Α. να εμπλακούν (με το επιχείρημα κομμουνιστικού
κινδύνου στο Ιράν), η υπονομευτική επιχείρηση «ΑΙΑΣ», οργανωμένη από την CIA,
με βρετανική συνδρομή, επέτρεψε στον υιό του Σάχη, Mohammed Reza
Pahlevi, να εκτοπίσει τον Mossadegh.
Ο
Σάχης ανέλαβε την εξουσία εμφανιζόμενος ως φιλοδυτικός ηγέτης με
εκσυγχρονιστικές προθέσεις. Είναι γεγονός ότι υπερασπίσθηκε τα δικαιώματα των
γυναικών και προέβη σε αναδιανομή γαιών υπέρ των πολλών μικροαγροτών. Η
αυταρχική συμπεριφορά, εν τούτοις, του ενός και μοναδικού κόμματος, σε
συνδυασμό με την μείωση της ισχύος του κλήρου, προεκάλεσε ισχυρή
αντιπολιτευτική ισλαμική συσπείρωση. Η
δικτατορική διακυβέρνηση του Σάχη, η οποία βασίσθηκε στην αθρόα αμερικανική
οικονομική και στρατιωτική βοήθεια, οδήγησε στην ισλαμική, θεοκρατική,
αντιαμερικανική επανάσταση του 1979, η οποία διεκήρυξε την διαρκή εχθρότητα
προς τις Η.Π.Α.. Το νέο σιιτικό καθεστώς του Αγιατολάχ Χομεϊνί φρόντισε να
αποδυναμώσει τις άλλοτε ισχυρές ένοπλες δυνάμεις του Ιράν, γεγονός που εκτιμήθηκε
ως ευκαιρία από το γειτονικό σουνιτικό Ιράκ για επέκταση της ισχύος του.
Ως
γνωστό ο καταστρεπτικός πόλεμος μεταξύ Ιράκ και Ιράν διήρκεσε από το 1980 έως
το 1988. Κατά την πολεμική αυτή αναμέτρηση διεπράχθησαν όλων των ειδών τα
εγκλήματα πολέμου (π.χ. θάνατος αμάχων, χρήση χημικών κ.λ.π.), κόστισε στα δύο
κράτη συνολικά περισσότερο από $1 τρις και στο Ιράν απώλειες 1εκ. ανθρώπων. Στο
διάστημα αυτό το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεϊν έλαβε στρατιωτική, πολιτική και
οικονομική βοήθεια από τις Η.Π.Α., ενώ παράλληλα οι τελευταίες επέτρεψαν στο Ισραήλ (και αργότερα απ’ ευθείας οι
Η.Π.Α.), την προμήθεια του Ιράν με πολεμικό υλικό στα πλαίσια της γνωστής
εμπλοκής της κυβερνήσεως Ρέϊγκαν με το σκάνδαλο χρηματοδοτήσεως των Κόντρας (αντάρτες
της Νικαράγουα). Έμπρακτοι υποστηρικτές του Ιράκ υπήρξαν επίσης η Γαλλία, το
Ηνωμένο Βασίλειο, η Γερμανία, η Κίνα, η Ε.Σ.Σ.Δ. και σειρά αραβικών κρατών
(μεταξύ των οποίων η Αίγυπτος και η Σαουδική Αραβία), ενώ το μέρος του Ιράν
υποστήριξαν η Συρία, Λιβύη, Β. Κορέα, Κούβα και Γιουγκοσλαβία.
Αργότερα,
η ηγεμονική φιλοδοξία του Σαντάμ Χουσεϊν να ενώσει τα αραβικά εδάφη, με
αποτέλεσμα την εισβολή στο Κουβέϊτ, έστρεψε τις Η.Π.Α. εναντίον του, με τα
γνωστά αποτελέσματα των δύο στρατιωτικών επεμβάσεων στο Ιράκ.
Επί
καθεστώτος Σάχη, οι σχέσεις μεταξύ Ιράν και Ισραήλ υπήρξαν ομαλές, ενώ εντός
της ιρανικής επικράτειας ζούσε ένας από τους μεγαλύτερους εβραϊκούς πληθυσμούς
στην περιοχή, εκτός Ισραήλ. Από την ισλαμική επανάσταση έως σήμερα, οι σχέσεις
μεταξύ των δύο χωρών είναι εχθρικές και το Ιράν δεν αναγνωρίζει την ύπαρξη του
κράτους του Ισραήλ, ενώ παράλληλα υποστηρίζει την σιιτική παραστρατιωτική
οργάνωση του Λιβάνου Χεσμπολάχ, καθώς και τις σουνιτικές Χαμάς και Ισλαμική
Τζιχάντ, εντός του Ισραήλ.
Σήμερα
οι Η.Π.Α. κατηγορούν το Ιράν ότι αποσταθεροποιεί την περιοχή της Μ. Ανατολής,
ότι στηρίζει την διεθνή τρομοκρατία και ότι το πυρηνικό του πρόγραμμα αποσκοπεί
όχι στην ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας αλλά στην κατασκευή πυρηνικών
όπλων. Στην προσπάθεια παρεμποδίσεως του Ιράν όπως καταστεί πυρηνική δύναμη, οι
Η.Π.Α. έχουν αναλάβει σειρά πρωτοβουλιών για την εφαρμογή εκτεταμένου εμπάργκο
κατά της χώρας αυτής, προκειμένου να την εξαναγκάσουν να δεχθεί τους δυτικούς
όρους ως προς την χρήση της πυρηνικής ενέργειας.
ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΣ
ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ Η.Π.Α. ΚΑΙ ΙΡΑΝ ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ Μ. ΑΝΑΤΟΛΗ.
Το
Ιράν ως μεγάλη χώρα παραγωγής και εξαγωγής υδρογονανθράκων του Περσικού Κόλπου,
διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια και οικονομική
σταθερότητα. Η τρέχουσα αστάθεια στην ευρύτερη Μ. Ανατολή συνδέεται σε
σημαντικό βαθμό με τις στρατηγικού επιπέδου ανταγωνιστικές σχέσεις ασφαλείας
μεταξύ των Η.Π.Α. και του Ιράν.